Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Nước ta là nước dân chủ. Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân”. Để thể chế hóa quan điểm của Đảng và tinh thần Hiến pháp năm 2013, Ngày 10/11/2022, tại Kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XV đã chính thức thông qua Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (Luật số 10/2022/QH15), có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/07/2023. Đây là một bước tiến pháp lý quan trọng, tạo cơ sở vững chắc để phát huy tối đa quyền làm chủ của Nhân dân, đưa phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” thực sự đi vào đời sống văn hóa, xã hội.

I. SỰ CẦN THIẾT VÀ Ý NGHĨA CỦA LUẬT THỰC HIỆN DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ

Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở ra đời không chỉ nhằm cụ thể hóa đường lối của Đảng về xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, mà còn giải quyết các yêu cầu thực tiễn cấp bách:

• Giúp hoàn thiện hành lang pháp lý, thống nhất các quy định rải rác trước đây thành một bộ luật hoàn chỉnh, đồng bộ.

• Khẳng định mạnh mẽ vai trò của người dân, không chỉ dừng lại ở việc 'biết, bàn, làm, kiểm tra' mà mở rộng thêm quyền 'giám sát' và mục tiêu cao nhất là 'thụ hưởng' những thành quả của phát triển kinh tế - xã hội.

• Góp phần phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực tại địa phương, cơ quan, doanh nghiệp; củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và chính quyền nhà nước.

II. NHỮNG NỘI DUNG CỐT LÕI CỦA LUẬT THỰC HIỆN DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ

Luật gồm 6 chương, 91 điều, quy định toàn diện về nội dung, hình thức, cách thức thực hiện dân chủ ở cơ sở tại 3 loại hình: (1) Tại xã, phường, thị trấn; (2) Tại cơ quan hành chính nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập; (3) Tại các tổ chức kinh tế, doanh nghiệp có sử dụng lao động.

1. Thực hiện dân chủ tại xã, phường, thị trấn (Nơi cư trú của người dân)

Đây là chương cốt lõi gắn liền trực tiếp với đời sống và quyền lợi hằng ngày của Nhân dân. Luật phân định rất rõ ràng thành 4 nhóm nội dung cụ thể:

a) Những nội dung chính quyền cấp xã phải công khai để dân biết: Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; phương án quản lý, sử dụng đất đai; ngân sách địa phương; các chính sách hỗ trợ, an sinh xã hội, giảm nghèo; các thủ tục hành chính... Hình thức công khai rất đa dạng: niêm yết công khai, phát trên đài truyền thanh, thông báo qua trưởng thôn/tổ trưởng dân phố, hoặc đăng tải trên cổng thông tin điện tử.

b) Những nội dung Nhân dân bàn, quyết định trực tiếp: Chủ trương và mức đóng góp các loại quỹ, các công trình phúc lợi công cộng do Nhân dân đóng góp; dự thảo hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư; việc bầu, cho thôi làm Trưởng thôn, Tổ trưởng dân phố. Người dân được bàn và quyết định trực tiếp bằng hình thức biểu quyết tại cuộc họp của cộng đồng dân cư hoặc phát phiếu lấy ý kiến.

c) Những nội dung Nhân dân tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định: Ý kiến cá nhân hoặc thông qua các tổ chức đoàn thể về dự thảo quy hoạch hạ tầng, đề án thành lập/sáp nhập đơn vị hành chính, các đề án phát triển kinh tế địa phương trước khi cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

d) Những nội dung Nhân dân kiểm tra, giám sát: Nhân dân kiểm tra việc thực hiện của chính quyền đối với các nội dung đã bàn và quyết định; giám sát hoạt động của cán bộ, công chức cấp xã, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo. Quyền này được thực hiện trực tiếp thông qua đơn thư, kiến nghị hoặc gián tiếp thông qua Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng cộng đồng.

2. Thực hiện dân chủ tại cơ quan, đơn vị sự nghiệp công lập

Luật quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan phải công khai kế hoạch công tác, việc sử dụng ngân sách, công tác cán bộ (tuyển dụng, bổ nhiệm, khen thưởng, kỷ luật). Cán bộ, công chức, viên chức có quyền tham gia ý kiến vào quy chế chi tiêu nội bộ, các chỉ tiêu thi đua và thực hiện quyền giám sát thông qua Hội nghị cán bộ, công chức, viên chức hằng năm.

3. Thực hiện dân chủ tại các doanh nghiệp, tổ chức kinh tế

Luật bảo vệ quyền lợi người lao động thông qua việc bắt buộc doanh nghiệp phải công khai tình hình thực hiện chính sách, bảo hiểm xã hội, an toàn vệ sinh lao động, quy chế lương thưởng. Người lao động được tham gia ý kiến và giám sát thông qua tổ chức Công đoàn và Hội nghị người lao động, xây dựng mối quan hệ lao động hài hòa, ổn định.

III. NHÂN DÂN CẦN LÀM GÌ ĐỂ THỰC HIỆN TỐT LUẬT DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ?

Để Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở thực sự phát huy hiệu quả, biến những điều khoản trên giấy thành sức mạnh thực tiễn, mỗi người dân, mỗi hộ gia đình cần chủ động thực hiện tốt các việc sau:

1. Nâng cao ý thức trách nhiệm, chủ động tiếp nhận thông tin: Chủ động tìm hiểu, học tập để nắm rõ quyền và nghĩa vụ của mình; thường xuyên theo dõi thông tin từ loa truyền thanh địa phương, bảng tin niêm yết và các cuộc họp thôn, tổ dân phố.

2. Phát huy quyền tham gia bàn và quyết định: Tham gia đầy đủ, nghiêm túc các cuộc họp cộng đồng dân cư; thẳng thắn đóng góp ý kiến mang tính xây dựng; không né tránh, không ngại va chạm nhưng cũng không lợi dụng dân chủ để gây mất đoàn kết nội bộ.

3. Thực hiện quyền kiểm tra, giám sát đúng pháp luật: Thực hiện quyền giám sát một cách khách quan, văn minh; kịp thời phản ánh, kiến nghị đến Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư cộng đồng hoặc chính quyền cấp xã khi phát hiện các dấu hiệu vi phạm, tiêu cực trong xây dựng công trình hoặc quản lý đất đai.

4. Gắn liền dân chủ với kỷ cương, pháp luật: Nêu cao tinh thần thượng tôn pháp luật; gắn liền quyền dân chủ với nghĩa vụ công dân; tích cực tham gia các phong trào thi đua yêu nước, cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh”.

Phát huy dân chủ ở cơ sở vừa là mục tiêu, vừa là động lực để phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội tại địa phương. Thực hiện tốt dân chủ ở cơ sở chính là chìa khóa để xây dựng chính quyền thân thiện, vì nhân dân phục vụ, xây dựng thôn/tổ dân phố văn hóa, giàu đẹp.

Bằng những hành động thiết thực, mỗi người dân chúng ta hãy đồng lòng, chung sức thực hiện nghiêm túc, có hiệu quả Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, chung tay xây dựng quê hương ngày càng văn minh, giàu đẹp, hạnh phúc!

“DÂN BIẾT, DÂN BÀN, DÂN LÀM, DÂN KIỂM TRA, DÂN GIÁM SÁT, DÂN THỤ HƯỞNG!